Dziedziczenie po osobie bezdzietnej, która nie pozostawiła testamentu, odbywa się zgodnie regułami dziedziczenia ustawowego określonymi w Kodeksie cywilnym. W pierwszej kolejności w przypadku gdy osoba bezdzietna nie pozostawiła testamentu do spadku powołany jest małżonek wraz z rodzicami zmarłego, a w razie ich braku – rodzeństwo, dziadkowie, a w ostateczności gmina lub Skarb Państwa. Wysokość udziału spadkowego poszczególnych osób zależy od tego, którzy krewni żyją w chwili otwarcia spadku i czy zmarły pozostawał w związku małżeńskim.
Dziedziczenie po osobie bezdzietnej może budzić wiele wątpliwości, ponieważ w praktyce rzadko kiedy rodzina zdaje sobie sprawę, że brak dzieci automatycznie „przesuwa” krąg spadkobierców na dalszych krewnych – rodziców, rodzeństwo, a nawet dziadków. W tym artykule wyjaśniam jak w świetle polskiego prawa spadkowego wygląda kolejność dziedziczenia ustawowego, gdy spadkodawca nie miał zstępnych (czyli dzieci) ani nie pozostawił testamentu.
Zasady dziedziczenia ustawowego reguluje Kodeks cywilny w art. 931-940. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli jednak spadkodawca nie miał dzieci (ani innych zstępnych, np. wnuków), spadek bez dzieci przechodzi na dalsze grupy spadkobierców określone w kolejnych przepisach.
Trzeba mieć bowiem świadomość, że w przypadku bezdzietnego małżeństwa, i braku testamentu to nie wyłącznie żyjący małżonek dziedziczy całość, a do spadku będzie powołana dalsza rodzina zmarłego. Niejednokrotnie miałam do czynienia z sytuacją, w której umiera jeden z małżonków, strony nie mają dzieci, nie ma testamentu a jest majątek, którym żyjący małżonek musi podzielić się z dalszą rodziną. Dlatego tak ważne jest zrozumienie reguł polskiego prawa spadkowego.
Kto dziedziczy po osobie bezdzietnej, zależy od tego, jacy krewni żyją w chwili śmierci spadkodawcy. Ustawodawca przewidział zamknięty katalog grup, które są powoływane do spadku w ściśle określonej kolejności – dopiero brak spadkobierców z grupy wyższej otwiera drogę do dziedziczenia przez grupę kolejną.
Jeżeli spadkodawca pozostawił małżonka, ale nie miał dzieci, to zgodnie z art. 932 § 1 KC do spadku powołani są małżonek oraz rodzice zmarłego. Udziały kształtują się następująco:
Warto podkreślić, że dziedziczenie po osobie samotnej (bez małżonka i bez dzieci) wygląda inaczej – wówczas cały spadek dziedziczą rodzice w częściach równych (art. 932 § 3 KC), a przy ich braku rodzeństwo.
| Grupa spadkobierców | Warunki konieczne | Podział udziałów spadkowych |
|---|---|---|
| Małżonek i rodzice | Brak dzieci, żyje małżonek i oboje rodzice | Małżonek: 1/2; Ojciec: 1/4; Matka: 1/4 |
| Małżonek, rodzic i rodzeństwo | Brak dzieci, jeden rodzic nie żyje | Małżonek: 1/2; Żyjący rodzic: 1/4; Rodzeństwo: 1/4 (do podziału) |
| Sami rodzice | Brak dzieci i małżonka, rodzice żyją | Ojciec: 1/2; Matka: 1/2 |
| Rodzeństwo i ich zstępni | Brak dzieci, małżonka i rodziców | Rodzeństwo w częściach równych (ew. zstępni zmarłego rodzeństwa) |
| Dziadkowie i ich zstępni | Brak wyżej wymienionych krewnych | Dziadkowie w częściach równych lub ich zstępni (wujowie, ciotki) |
| Gmina / Skarb Państwa | Całkowity brak jakichkolwiek krewnych | Gmina ostatniego miejsca zamieszkania lub Skarb Państwa: 100% |
Spadek po bezdzietnym bracie oraz spadek po bezdzietnej siostrze przypada rodzeństwu dopiero wtedy, gdy nie żyją oboje rodzice spadkodawcy. Zgodnie z art. 932 § 4 KC, w takiej sytuacji spadek dzieli się między żyjące rodzeństwo.
Przykład z praktyki: Pan Jan zmarł bezdzietnie, nie zostawił testamentu, a jego rodzice nie żyli od lat. Miał dwoje rodzeństwa – siostrę Annę i brata Piotra. Piotr zmarł przed Janem, ale ma dwie córki. W takiej sytuacji spadek dzieli się następująco: Anna otrzymuje 1/2 spadku, a córki Piotra dzielą się po połowie pozostałą częścią, czyli każda otrzymuje 1/4. W takiej sytuacji mamy do czynienia z dziedziczeniem przez podstawienie (art. 931 § 2 w zw. z art. 932 § 5 KC).
Kolejna kwestia to odpowiedź na pytanie kto dziedziczy gdy nie ma dzieci, rodziców i rodzeństwa zmarłego? W takim przypadku do dziedziczenia dochodzą dziadkowie spadkodawcy (art. 934 KC), a w razie ich wcześniejszej śmierci – ich zstępni, czyli wujowie, ciotki i kuzyni spadkodawcy.
Dopiero przy braku jakichkolwiek krewnych ustawowych, zgodnie z art. 935 KC spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeśli nie da się go ustalić lub znajdowało się za granicą – Skarbowi Państwa. Gmina i Skarb Państwa dziedziczą jak spadkobiercy ustawowi, jednak z mocy prawa, bez konieczności składania oświadczenia o przyjęciu spadku (art. 1023 KC). Co więcej Gmina ani Skarb Państwa nie mają możliwości odrzucenia takiego spadku.
Aby formalnie potwierdzić prawa do majątku, spadkobiercy powinni wystąpić o stwierdzenie nabycia spadku do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego) albo udać się do notariusza po akt poświadczenia dziedziczenia. Aby rozpocząć postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku trzeba przygotować:
Więcej informacji o procedurze można znaleźć na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości oraz w bazie orzeczeń Sądu Najwyższego.
Reasumując, należy wskazać, iż bez sporządzenia testamentu nie jest możliwe dokonanie zmian w kolejności dziedziczenia ustawowego. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, w której dany spadkobierca zostanie uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia (np. z powodu ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy), co traktuje się na równi z jego śmiercią przed otwarciem spadku.
Jeśli potrzebują Państwo pomocy prawnej w zakresie spadku po osobie bezdzietnej, która nie sporządziła testamentu, zapraszam do kontaktu:
Nie. Polskie prawo spadkowe nie przewiduje dziedziczenia ustawowego przez konkubenta, niezależnie od długości i charakteru wspólnego pożycia. Jedynym sposobem na zabezpieczenie partnera jest sporządzenie testamentu lub umowa darowizny za życia.
Tak, w przypadku przysposobienia pełnego dziecko adoptowane traktowane jest jak dziecko biologiczne i dziedziczy na takich samych zasadach, wyłączając jednocześnie dziedziczenie po rodzinie biologicznej. Przy przysposobieniu niepełnym zasady są bardziej złożone i zależą od daty orzeczenia.
Tak, spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe, jednak przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza ich odpowiedzialność ogranicza się do wartości aktywów spadku.
Tak, możliwe jest zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego między przyszłym spadkobiercą ustawowym a spadkodawcą.
To zależy od stopnia pokrewieństwa. Wysokość podatku zależy od grupy podatkowej – im dalsze pokrewieństwo, tym wyższa stawka i niższa kwota wolna od podatku. Rodzeństwo należy do I grupy podatkowej i korzysta ze zwolnienia po zgłoszeniu nabycia spadku do urzędu skarbowego w ciągu 6 miesięcy (art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn).
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 z późn. zm.).
2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207 z późn. zm.).
3. Internetowy System Aktów Prawnych, isap.sejm.gov.pl
4. wikipedia.org, Dziedziczenie ustawowe, https://pl.wikipedia.org/wiki/Dziedziczenie_ustawowe, Data odczytu: 2026.09.02
