Podważenie testamentu notarialnego stanowi jedno z najbardziej skomplikowanych postępowań z zakres prawa spadkowego. Chociaż sporządzenie testamentu przed notariuszem jest powszechnie uważane za gwarancję trwałości rozporządzenia majątkiem, Kodeks cywilny przewiduje sytuacje, w których dokument ten jest bezwzględnie nieważny. Podważenie testamentu notarialnego wymaga jednak obalenia dokumentu urzędowego, co w praktyce wiąże się z koniecznością wystąpienia do sądu.
Zapraszam do zapoznania się ze szczegółami poniżej oraz do kontaktu ze mną w celu umówienia konsultacji prawnej: +48 690 220 865
Testament sporządzony w formie aktu notarialnego posiada status dokumentu urzędowego w rozumieniu art. 244 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Notariusz ma ustawowy obowiązek podczas sporządzania testamentu dbać o prawidłowy przebieg czynności oraz weryfikować zdolność testatora do świadomego wyrażenia woli.
Przed przystąpieniem do spisywania treści oświadczenia, a także w toku sporządzania testamentu, notariusz podejmuje szereg czynności, takich jak:
Aby testament był ważny muszą zostać spełnione następujące warunki:
Wady oświadczenia woli uregulowano w art. 945 Kodeksu cywilnego. Katalog ten ma charakter zamknięty (numerus clausus) co oznacza, że żadna inna przesłanka ewentualnej nieważności nie wchodzi w grę poza z wymienionymi w przepisie.
Zgodnie z art. 945 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny:
„Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:
1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
3) pod wpływem groźby.”
To najczęstsza podstawa w procesach. Brak świadomości odnosi się do zaburzeń funkcji poznawczych (otępienie, choroba Alzheimera, leki opioidowe). Ponieważ notariusz nie jest lekarzem, więc osoba z demencją może sprawiać wrażenie zorientowanej, mimo braku rozeznania skutków czynności w postaci sporządzenia testamentu
Jeśli chodzi o błąd musi on być błędem istotnym (np. fałszywe przekonanie wywołane przez osoby trzecie, że spadkobierca nie żyje). Groźna zachodzi wtedy, gdy testator działał pod wpływem uzasadnionej obawy bezpośredniego niebezpieczeństwa (np. szantaż połączony z groźbą porzucenia bez opieki).
Zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Sporządzenie testamentu wspólnego (np. przez małżonków) powoduje jego nieważność.
Poniższa tabela przedstawia kluczowe cechy wad oświadczenia woli.
| Przesłanka prawna (Art. k.c.) | Przyczyna faktyczna | Materiał dowodowy | Rola notariusza |
|---|---|---|---|
| Brak świadomości lub swobody (art. 945 § 1 pkt 1) | Demencja, choroba Alzheimera, silne leki | Dokumentacja medyczna POZ/szpitalna, opinia biegłego psychiatry | Zeznania w charakterze świadka |
| Błąd istotny (art. 945 § 1 pkt 2) | Celowe wprowadzenie w błąd, urojenia | Świadkowie, korespondencja, dowody manipulacji | Ocena zgodności oświadczenia z treścią |
| Groźba / Przymus (art. 945 § 1 pkt 3) | Szantaż, zastraszanie | Zeznania świadków, nagrania, zgłoszenia na Policję | Weryfikacja braku przymusu |
| Testament wspólny (art. 942) | Ujęcie w jednym akcie woli dwóch osób | Dowód z treści aktu notarialnego | Sądowa ocena błędu formalnego |
Spadkodawca Jan sporządził testament notarialny na rzecz sąsiadki, pomijając dzieci. W dacie aktu cierpiał na chorobę otępienną. Córka wniosła o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy, zarzucając aktowi nieważność z art. 945 § 1 pkt 1 k.c. W toku postępowania przez Sądem został przeprowadził dowód z dokumentacji medycznej, a następnie na jej podstawie biegli sądowi neurolog i psychiatra uznali, iż zmiany w mózgu wykluczały rozeznanie skutków decyzji. W konsekwencji testament został unieważniony, a pominięte w testamencie dzieci dziedziczyły na podstawie ustawy.
Sąd Najwyższy już w postanowieniu z dnia 30 kwietnia 1976 r. III CRN 25/76 uznał, iż:
„stwierdzenie u spadkodawcy choroby psychicznej nie powoduje samo przez się nieważności testamentu (art. 945 par. 1 pkt 1 KC); w takim wypadku niezbędnym jest przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego celem ustalenia u spadkodawcy zdolności testowania w chwili sporządzenia przez niego testamentu.”
Mimo, że to notariusz sporządza testament, to nie może sam unieważnić takiego dokumentu jeśli w późniejszym czasie wyjdzie na jaw że testament jest nieważny. Podważyć testament można zatem wyłącznie na drodze postępowania sądowego.
Przygotowując się do prowadzenia postępowania sądowego w sprawie unieważnienia testamentu należy w zgromadzić dokumentację medyczną testatora. W toku postępowania jest przeprowadzany dowód z opinii biegłego ( najczęściej psychiatry plus neurologa), który na podstawie dokumentacji medycznej wydaje opinię. Sama dokumentacja medyczna może być niewystarczająca dlatego warto zadbać o powołanie i przesłuchanie świadków, którzy przedstawią funkcjonowanie testatora w okresie sporządzania aktu. Sąd ma możliwość przesłuchania także samego notariusza sporządzającego testament na okoliczność przebiegu sporządzenia dokumentu.
Zgodnie z art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, na przyczyny nieważności nie można się powołać po upływie:
Terminy te mają charakter terminów zawitych, co oznacza, że sąd uwzględnia ich upływ z urzędu i nie ma możliwości ich przywrócenia.
Testament to jeden ze sposobów na rozporządzanie majątkiem jeszcze za życia. Jego różne formy sprawiają, że niekiedy czasami dochodzi do sytuacji, że spadkobiercy ustawowi decydują się na podważenie testamentu. I tutaj niewątpliwie ważna jest rola odpowiedniego doradcy, który poprowadzi nas przez całe postępowanie. Adwokat od spraw spadkowych:
Jako doświadczony adwokat spadkowy świadczę usługi kompleksowej pomocy prawnej w zakresie podważenia testamentu notarialnego. Zapraszam do kontaktu:
Nie, samo zdiagnozowanie depresji nie powoduje automatycznie nieważności. Konieczne jest wykazanie przed sądem, że stan ten wyłączał swobodne lub świadome powzięcie decyzji.
Pominięcie krewnych jest legalne i stanowi realizację zasady swobody testowania. Nie stanowi to podstawy do unieważnienia dokumentu, lecz rodzi po stronie pominiętych prawo do żądania zapłaty zachowku (art. 991 k.c.).
Stosuje się wtedy reguły dziedziczenia ustawowego określone w Kodeksie cywilnym, chyba że spadkodawca pozostawił inny, wcześniejszy i ważny testament.
